Libretto to tekst stanowiący podstawę opery, operetki, musicalu, baletu lub innego dzieła sceniczno-muzycznego. Pochodzi od włoskiego słowa oznaczającego „małą książeczkę”. Nie jest jednak samodzielnym dramatem literackim – jego pełny sens ujawnia się dopiero w połączeniu z muzyką.
Co to jest libretto?
Libretto zawiera fabułę, wypowiedzi postaci, teksty partii wokalnych, dialogi oraz informacje potrzebne do zbudowania akcji scenicznej. Można porównać je do scenariusza, ale takie porównanie wymaga zastrzeżenia. Scenariusz filmowy może funkcjonować jako niezależny tekst, natomiast libretto powstaje z myślą o konkretnym dziele muzycznym.
Tekst wyznacza sytuacje, relacje między bohaterami i przebieg wydarzeń, lecz nie stanowi kompletnego utworu bez muzyki. To właśnie muzyka nadaje słowom rytm, charakter emocjonalny i dramaturgiczną siłę. Dlatego libretto jest raczej szkieletem dramatu muzycznego niż samodzielną literaturą.
Jaką funkcję pełni libretto w operze?
W operze libretto porządkuje akcję i wskazuje momenty, w których napięcie powinno narastać albo osiągać kulminację. Określa też podział dzieła na sceny, akty i numery muzyczne. Kompozytor wykorzystuje tekst, aby zaplanować przebieg partii wokalnych, charakter orkiestracji oraz przejścia między kolejnymi fragmentami.
Libretto powinno być zwięzłe i przejrzyste. Nie opisuje każdego szczegółu tak jak rozbudowana powieść, lecz koncentruje się na działaniach, emocjach i punktach zwrotnych. W zależności od dzieła może obejmować między innymi:
- Arię – solową partię wokalną, w której bohater wyraża emocje, poglądy lub podejmuje decyzję.
- Recytatyw – partię zbliżoną do mowy, służącą przede wszystkim prowadzeniu dialogu i akcji.
- Duet lub ansambl – fragment przeznaczony dla dwóch albo większej liczby postaci.
- Chór – partię zbiorową, która może komentować wydarzenia, uczestniczyć w akcji lub budować atmosferę sceny.
W tekście mogą pojawić się także monologi, dialogi i krótkie wskazówki dotyczące sytuacji scenicznej. Ich zakres zależy od epoki, gatunku oraz stylu kompozytora. Libretto operowe różni się więc od tekstu musicalu czy baletu, choć wszystkie te formy łączy podporządkowanie słowa dziełu scenicznemu.
Jak librecista współpracuje z kompozytorem?
Autorem libretta jest librecista. Może napisać oryginalny tekst albo opracować istniejące dzieło literackie, mit czy dramat. Wiele znanych oper powstało na podstawie literatury. „La traviata” Giuseppe Verdiego nawiązuje do „Damy kameliowej” Aleksandra Dumasa syna, a „Makbet” i „Otello” tego kompozytora opierają się na tragediach Williama Szekspira.
W typowym modelu kompozytor wybiera temat, określa oczekiwaną długość scen i wskazuje, gdzie potrzebna jest aria, scena zbiorowa lub recytatyw. Librecista dostosowuje tekst do wymogów śpiewu, rytmu i dramaturgii. Zwykle to kompozytor jest uznawany za głównego twórcę opery, dlatego nazwisko autora libretta bywa mniej eksponowane, mimo że jego praca wpływa na całą konstrukcję dzieła.
Nie zawsze wyglądało to jednak tak samo. Wyjątkiem był Richard Wagner, który sam pisał libretta do swoich oper, łącząc funkcję kompozytora i autora tekstu. Ostateczny kształt libretta zależy również od epoki. W jednych okresach dominował wyraźny podział na arie i recytatywy, w innych granice między poszczególnymi numerami muzycznymi stawały się mniej widoczne.
Najprościej ujmując, libretto dostarcza operze słów, postaci i przebiegu akcji, a muzyka nadaje tym elementom brzmienie i emocjonalną formę. Dopiero ich połączenie tworzy pełne dzieło sceniczno-muzyczne.
