Klawesyn szarpie struny piórkami, a fortepian uderza w nie młoteczkami. Z tej jednej różnicy wynikają odmienne możliwości dynamiczne, brzmienie i zastosowanie obu instrumentów. Choć mają klawiaturę i podobne zadanie, nie są tym samym instrumentem.
Klawesyn a fortepian – różnice w pigułce
| Cecha | Klawesyn | Fortepian |
|---|---|---|
| Sposób wydobycia dźwięku | Struny są szarpane piórkami umieszczonymi w skoczkach. | Struny są uderzane przez młoteczki. |
| Dynamika | Siła nacisku na klawisz nie zmienia bezpośrednio głośności dźwięku. | Siła nacisku wpływa na siłę uderzenia młoteczka, a więc także na głośność. |
| Brzmienie | Jasne, wyraziste, często metaliczne i krótsze. | Pełne, zróżnicowane, mogące długo wybrzmiewać. |
| Główne zastosowanie | Muzyka dawna, szczególnie repertuar renesansowy i barokowy, a także basso continuo. | Repertuar solowy, kameralny i orkiestrowy, zwłaszcza muzyka klasycyzmu i romantyzmu. |
Jak działa mechanika klawesynu?
W klawesynie naciśnięcie klawisza unosi tak zwany skoczek. Na jego końcu znajduje się piórko wykonane dawniej między innymi z dutki pióra ptasiego, a współcześnie także z tworzywa sztucznego. Piórko zahacza o strunę i wprawia ją w drganie, czyli ją szarpie.
Skoczek nie pozostaje na stałe połączony ze struną. Po puszczeniu klawisza mechanizm wraca do pozycji wyjściowej, a piórko prześlizguje się obok struny. Właśnie dlatego sposób naciskania klawisza ma ograniczony wpływ na głośność pojedynczego dźwięku. Mocniejsze uderzenie palcem nie powoduje proporcjonalnego zwiększenia energii szarpnięcia.
Na klawesynie nie uzyskuje się płynnego piano i forte samą siłą palców. Muzyk może zmieniać charakter brzmienia za pomocą rejestrów, czyli włączając różne zestawy strun, a także przez dobór artykulacji, ozdobników i faktury. W większych instrumentach dawało to kilka wyraźnie odmiennych poziomów brzmienia, ale nie ciągłą kontrolę głośności taką jak w fortepianie.
Na czym polega mechanika fortepianu?
W fortepianie klawisz uruchamia mechanizm młoteczkowy. Młoteczek uderza w strunę, po czym od niej odskakuje, dzięki czemu struna może swobodnie drgać. Im szybciej i mocniej pianista naciska klawisz, tym większa jest energia uderzenia, a dźwięk staje się głośniejszy i zwykle bardziej nasycony.
To rozwiązanie pozwala płynnie przechodzić od bardzo cichego do mocnego brzmienia. Muzyk może też kształtować atak, akcenty i napięcie frazy, dlatego fortepian daje znacznie szersze możliwości wyrazowe. Na odbiór dźwięku wpływają także długość i grubość strun, pudło rezonansowe oraz pedały.
Wizualne podobieństwo obu instrumentów bywa mylące. Sama klawiatura jest tylko elementem sterującym. O charakterze instrumentu decyduje przede wszystkim to, co dzieje się pod klawiszami.
Jak brzmią klawesyn i fortepian?
Klawesyn ma zwykle brzmienie jasne, zwarte i wyraźnie artykułowane. Dźwięki szybko tracą energię, dlatego pasaże i ozdobniki pozostają dobrze słyszalne, a poszczególne głosy łatwo od siebie oddzielić. Taka barwa pasuje do muzyki dawnej, w której istotne są rytm, ornamenty i przejrzysta faktura.
Instrument często wykorzystywano jako element zespołu realizujący basso continuo. Sprawdzał się również jako instrument solowy i kameralny. Współcześnie klawesyn jest szczególnie obecny w wykonawstwie historycznym, choć pojawia się także w muzyce współczesnej i popularnej.
Fortepian oferuje szerszą paletę barw. Może zabrzmieć delikatnie i miękko, ale także mocno, głęboko i koncertowo. Dźwięki mogą długo wybrzmiewać, łączyć się w frazy i zmieniać natężenie w trakcie gry. Dzięki temu instrument dobrze sprawdza się w partiach solowych, muzyce kameralnej oraz repertuarze klasycystycznym i romantycznym.
Pianino jest mniejszą, pionową odmianą fortepianu, a nie osobnym typem mechaniki przeciwstawionym fortepianowi. Podobnie jak fortepian wykorzystuje młoteczki i reaguje na siłę nacisku klawisza. W porównaniu z fortepianem ma jednak pionowo ułożone struny i mniejsze pudło rezonansowe.
Jak szybko rozpoznać instrument?
Najłatwiej posłuchać, czy wykonawca może płynnie zmieniać głośność pojedynczych dźwięków. Jednostajne, jasne i krótkie brzmienie, w którym różnice natężenia wynikają głównie z artykulacji lub zmiany rejestru, wskazuje na klawesyn. Wyraźne przejścia od cicho do głośno oraz długie, nasycone wybrzmienie są typowe dla fortepianu.
