Sonata to gatunek muzyki instrumentalnej, czyli utwór przeznaczony do wykonania bez udziału głosu ludzkiego. Jej forma zmieniała się od baroku po XX wiek, ale najczęściej obejmuje kilka kontrastujących części. Nie należy utożsamiać sonaty z formą sonatową, ponieważ pierwsze pojęcie oznacza cały gatunek, a drugie – sposób zbudowania pojedynczej części utworu.
Co to jest sonata?
Nazwa „sonata” pochodzi od włoskiego czasownika suonare, czyli „brzmieć”, „dźwięczeć” lub „grać”. Początkowo określano tak ogólnie utwory wykonywane na instrumentach, w odróżnieniu od kompozycji śpiewanych, takich jak kantata. Dopiero z czasem termin zaczął oznaczać określony gatunek samodzielnej muzyki instrumentalnej.
Sonata może być przeznaczona na jeden instrument, duet albo niewielki zespół kameralny. W późniejszych epokach szczególne znaczenie zyskały sonaty fortepianowe oraz kompozycje na instrument melodyczny z towarzyszeniem fortepianu, na przykład sonaty skrzypcowe, wiolonczelowe czy fletowe. Zwykle sonata ma budowę wieloczęściową, ale nie jest to warunek bez wyjątków.
Sonata, forma sonatowa i cykl sonatowy – czym się różnią?
Te trzy terminy opisują różne poziomy organizacji muzyki. Ich utożsamianie jest jednym z najczęstszych błędów w rozmowie o sonacie:
- Sonata jako gatunek – cały utwór instrumentalny, często złożony z kilku części i przeznaczony na określoną obsadę.
- Forma sonatowa – schemat budowy pojedynczej części, najczęściej pierwszej, oparty na ekspozycji, przetworzeniu i repryzie.
- Cykl sonatowy – wieloczęściowy model kompozycji, w którym zestawia się części o różnym tempie, charakterze i budowie. Taki model występuje nie tylko w sonatach, lecz także w symfoniach, koncertach i utworach kameralnych.
Forma sonatowa może więc być elementem sonaty, ale nie każda część tego gatunku musi być w ten sposób skonstruowana. Może pojawić się także w innych gatunkach muzycznych.
Jak zmieniała się sonata na przestrzeni wieków?
Historia sonaty pokazuje przejście od dość ogólnego określenia utworu instrumentalnego do rozbudowanego gatunku o dużym znaczeniu artystycznym. W baroku ważną rolę odgrywały zespoły kameralne i basso continuo, czyli partia basowa z akompaniamentem harmonicznym. W klasycyzmie utrwalił się model sonaty na fortepian solo albo na instrument melodyczny z fortepianem. Romantyzm przyniósł większą swobodę formalną, a kompozytorzy XX wieku traktowali tradycję sonaty bardziej indywidualnie.
| Epoka | Główne cechy sonaty | Instrumentarium |
|---|---|---|
| Barok | Rozwój sonaty da chiesa i sonaty da camera, wieloczęściowość, kontrasty odcinków, wykorzystanie basso continuo. | Skrzypce, flet, obój, wiolonczela, klawesyn, zespoły kameralne. |
| Klasycyzm | Krystalizacja trzy- i czteroczęściowego cyklu, wyraźna praca tematyczna, częste wykorzystanie formy sonatowej. | Fortepian solo, skrzypce i fortepian, inne duety oraz małe zespoły. |
| Romantyzm | Większe rozmiary, bogatsza harmonia, silniejsza ekspresja i swobodniejsze traktowanie klasycznego schematu. | Przede wszystkim fortepian, skrzypce, wiolonczela i inne instrumenty z fortepianem. |
| XX wiek | Neoklasyczne nawiązania, eksperymenty formalne i harmoniczne, brak jednego dominującego modelu. | Tradycyjne instrumenty solowe i nietypowe składy kameralne. |
W baroku wyróżniano między innymi sonatę da chiesa, kojarzoną z poważniejszym stylem i praktyką kościelną, oraz sonatę da camera, bliższą muzyce kameralnej i układom tanecznym. Podział ten nie był całkowicie sztywny, ponieważ cechy obu odmian często się przenikały.
Klasycyzm przyniósł szczególny rozwój sonaty fortepianowej. W twórczości Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusa Mozarta i Ludwiga van Beethovena gatunek zyskał wyraźną dramaturgię, rozbudowaną pracę tematyczną i coraz większe znaczenie koncertowe. Beethoven rozszerzył skalę techniczną oraz wyrazową sonaty, przygotowując grunt pod przemiany romantyczne.
W XIX wieku kompozytorzy, między innymi Franz Schubert, Fryderyk Chopin, Robert Schumann, Johannes Brahms i Ferenc Liszt, zachowali prestiż gatunku, ale traktowali jego budowę swobodniej. Przykładem jest jednoczęściowa Sonata h-moll Liszta, która łączy ideę pojedynczego, ciągłego utworu z wewnętrznym zróżnicowaniem typowym dla cyklu sonatowego. W XX wieku sonata mogła oznaczać zarówno nawiązanie do klasycznej tradycji, jak i całkowicie indywidualną kompozycję instrumentalną.
Jak zbudowana jest klasyczna sonata?
Typowa sonata klasyczna ma trzy lub cztery części. Każda z nich pełni inną funkcję i kontrastuje z pozostałymi tempem, charakterem albo sposobem prowadzenia narracji muzycznej:
- Allegro – szybka część otwierająca, często utrzymana w formie sonatowej. Zwykle pojawiają się w niej główne tematy, ich przetworzenie oraz powrót w repryzie.
- Adagio – wolna, bardziej śpiewna i skupiona część. Może mieć charakter kantylenowy, wariacyjny albo przyjmować inną spokojną formę.
- Menuet lub scherzo – część taneczna lub stylizowana na taniec, najczęściej o wyraźnym rytmie i kontrastowej budowie. W wielu późniejszych sonatach scherzo zastąpiło menueta.
- Finał – szybkie zakończenie cyklu, często ukształtowane jako rondo albo rondo sonatowe. Zwykle przynosi większą energię i zamyka całość pod względem tonalnym.
Nie każda sonata realizuje ten schemat dokładnie. Spotyka się utwory dwu- lub trzyczęściowe, kompozycje bez menueta albo scherza, a także sonaty jednoczęściowe. Układ części jest więc punktem odniesienia, a nie bezwzględnym przepisem.
Najprościej ujmując, sonata jest całym instrumentalnym utworem, forma sonatowa – sposobem budowy jednej jego części, a cykl sonatowy – modelem organizacji większej kompozycji. To rozróżnienie pozwala poprawnie opisywać zarówno klasyczne sonaty fortepianowe, jak i późniejsze dzieła, które twórczo przekształcały tradycyjny gatunek.
