Historia skrzypiec nie zaczyna się od jednego wynalazcy ani konkretnego dnia. Dzisiejszy instrument jest wynikiem wielowiekowych eksperymentów z instrumentami smyczkowymi. Jego forma ustabilizowała się w XVI i XVII wieku w północnych Włoszech, a późniejsze zmiany konstrukcyjne wynikały głównie z rozwoju techniki gry oraz potrzeby wzmocnienia dźwięku w coraz większych salach.
Skąd wywodzą się skrzypce?
Skrzypce należą do chordofonów smyczkowych i są najmniejszym z podstawowych instrumentów tej rodziny. Ich poprzednicy pojawiali się w Europie już w średniowieczu i renesansie, ale żaden z tych instrumentów nie był jeszcze skrzypcami w dzisiejszym znaczeniu. Różniły się liczbą strun, kształtem pudła, sposobem trzymania oraz rolą w muzyce.
Za jedną z ważnych poprzedniczek uznaje się rebec, instrument o gruszkowatym korpusie, którego dalsze korzenie wiąże się z arabskim rababem. Znaczenie miały także viela, fidel i włoska lira da braccio. Stopniowo kształtowały się rozwiązania, które później połączono w skrzypcach – pudło o charakterystycznych wcięciach, szyjka, struny prowadzone nad płytą rezonansową oraz gra przy użyciu smyczka.
Wśród instrumentów wskazywanych jako możliwi przodkowie skrzypiec wymienia się:
- vielę, czyli średniowieczny instrument smyczkowy o wielu odmianach kształtu i wielkości
- rebec, zwykle wyposażony w dwie lub trzy struny i używany zarówno w muzyce ludowej, jak i dworskiej
- lirę da braccio, włoski instrument trzymany na ramieniu, zbliżony sposobem gry do późniejszych skrzypiec
- gęśle, czyli grupę ludowych instrumentów smyczkowych spotykanych w różnych regionach Europy
Gęśle i określenie polnische geige, czyli „polskie skrzypce”, pojawiają się w jednej z hipotez dotyczących genezy instrumentu. Nie oznacza to jednak, że współczesne skrzypce powstały wyłącznie na ziemiach polskich. Dostępne świadectwa wskazują raczej na wielowątkowy rozwój, w którym różne tradycje europejskie wpływały na siebie. Za mit, a nie wyjaśnienie historyczne, należy natomiast uznać opowieść przypisującą wynalezienie skrzypiec Orfeuszowi.
Narodziny skrzypiec we Włoszech
Pierwsze instrumenty wyraźnie przypominające współczesne skrzypce pojawiły się w północnych Włoszech w XVI wieku. Za najważniejsze ośrodki ich rozwoju uważa się Brescię i Cremonę. Zachowane źródła ikonograficzne sugerują, że najwcześniejsze skrzypce mogły mieć trzy struny, a czwarta pojawiła się prawdopodobnie około połowy XVI wieku.
W Brescii działał Gasparo da Salò, natomiast w Cremonie Andrea Amati. Ich instrumenty nie były identyczne, ale miały już podstawowe cechy późniejszego modelu: cztery struny strojone w kwintach, smukłą szyjkę, pudło rezonansowe z wcięciami oraz otwory rezonansowe w kształcie litery „f”. Rodzina Amatich, szczególnie Nicolò Amati, odegrała ważną rolę w ustalaniu proporcji, menzury i ergonomii instrumentu.
W XVI wieku skrzypce nie od razu zdobyły pozycję najważniejszego instrumentu smyczkowego. Początkowo wykorzystywano je przede wszystkim do muzyki tanecznej i zespołowej. Ich jasne, ruchliwe brzmienie kontrastowało z bardziej miękkim głosem violi da gamba, popularnej w środowiskach dworskich. O możliwościach skrzypiec szybko przekonali się jednak kompozytorzy i wykonawcy. Około 1600 roku instrument zaczął pełnić funkcję solową, a w XVII wieku stał się podstawą zespołów instrumentalnych.
Jak zmieniała się budowa skrzypiec?
Skrzypce barokowe nie były dokładnie takie same jak współczesne skrzypce koncertowe. W epoce baroku, przypadającej zasadniczo na XVII i pierwszą połowę XVIII wieku, instrument miał zwykle krótszą szyjkę, niższy naciąg strun i krótszą podstrunnicę. Takie rozwiązania sprzyjały miękkiemu, ciepłemu brzmieniu, dobrze pasującemu do muzyki kameralnej i ówczesnych sal.
Budowa instrumentu wpływa bezpośrednio na sposób przekazywania drgań. Struny wprawiają w ruch podstawek, ten zaś przekazuje energię płycie wierzchniej. Wewnątrz pudła znajduje się dusza, drewniany kołeczek ustawiony między płytą wierzchnią a spodnia. Przenosi drgania i pomaga stabilizować konstrukcję. Drugim ważnym elementem jest belka basowa, umieszczona pod płytą wierzchnią, która wzmacnia ją w miejscu największego obciążenia.
Na przełomie XVIII i XIX wieku zmieniły się sale koncertowe oraz technika wykonawcza. Wirtuozi zaczęli grać w wyższych pozycjach, stosować większą dynamikę i oczekiwać brzmienia, które przebije się przez większy skład orkiestry. Z tego powodu wydłużono szyjkę i podstrunnicę, zmieniono kąt jej nachylenia względem korpusu, zwiększono napięcie strun i wzmocniono belkę basową. Dłuższa część drgająca struny ułatwiała grę w wysokich pozycjach, a większy nacisk na płytę wierzchnią zwiększał wolumen oraz nośność dźwięku.
Najważniejsze różnice między oboma typami instrumentu przedstawia tabela:
| Cecha | Skrzypce barokowe | Skrzypce współczesne |
|---|---|---|
| Gryf i szyjka | Zwykle krótsze, ustawione pod mniejszym kątem | Wydłużone i nachylone tak, aby zwiększyć napięcie strun |
| Struny | Najczęściej jelitowe, o niższym naciągu | Jelitowe, stalowe lub syntetyczne, często o większym naciągu |
| Podstrunnica | Krótsza i lżejsza, dostosowana do dawnej techniki gry | Dłuższa, ułatwiająca grę w wysokich pozycjach |
| Brzmienie | Cieplejsze, bardziej miękkie i mniej nośne | Silniejsze, jaśniejsze i lepiej słyszalne w dużej sali |
Nie była to nagła zamiana jednego modelu na drugi. Wiele starszych instrumentów przebudowywano, dostosowując je do nowych wymagań. Obecnie wykonawcy muzyki dawnej korzystają z kopii lub zachowanych instrumentów barokowych, aby odtworzyć właściwy dla epoki sposób gry i barwę dźwięku.
Cremona, Brescia i mistrzowie lutnictwa
Włoscy lutnicy nie tylko wykonywali instrumenty według ustalonego wzoru. Poszukiwali zależności między grubością drewna, wysokością sklepień, długością menzury, kształtem otworów rezonansowych i reakcją pudła na drgania. Ich praca łączyła rzemiosło, obserwację akustyczną i doświadczenie muzyczne.
Instrumenty Nicolò Amatiego miały wysokie sklepienia płyt i delikatną konstrukcję. Dawały ciemniejsze, aksamitne brzmienie, dobrze sprawdzające się w muzyce kameralnej. Antonio Stradivari stopniowo odszedł od tak wysokich sklepień, uzyskując dźwięk pełniejszy, jaśniejszy i bardziej dynamiczny. Jego instrumenty lepiej odpowiadały rosnącym wymaganiom wykonawców.
Ważną postacią był także Giuseppe Guarneri, znany jako del Gesù. Wraz ze Stradivarim stał się symbolem najwyższego poziomu włoskiego lutnictwa. Ich skrzypce są wzorcem nie dlatego, że każdy późniejszy instrument musi być ich kopią, lecz dlatego, że łączą stabilność konstrukcji, bogactwo barwy i dużą projekcję dźwięku.
Antonio Stradivari wykonał wraz z warsztatem ponad tysiąc instrumentów smyczkowych. Wiele z nich zachowało się do dziś, ale ich sława nie powinna przesłaniać faktu, że lutnictwo nadal się rozwija. W XX i XXI wieku powstają instrumenty współczesnych twórców, inspirowane dawnymi modelami, lecz wykorzystujące własne rozwiązania konstrukcyjne i akustyczne.
Od baroku do wirtuozerii
Rozwój budowy skrzypiec był ściśle związany z repertuarem. Arcangelo Corelli ustalił wiele zasad stylu skrzypcowego, Antonio Vivaldi rozwinął formę koncertu, a Johann Sebastian Bach wykorzystał instrument w wymagających utworach solowych i kameralnych. W XIX wieku coraz większe znaczenie zyskała technika wirtuozowska.
Niccolò Paganini poszerzył zakres możliwości wykonawczych, wykorzystując między innymi flażolety, pizzicato lewej ręki i grę na jednej strunie. Takie wymagania nie były jedyną przyczyną zmian konstrukcyjnych, ale wzmacniały potrzebę budowania instrumentów wygodniejszych w wysokich pozycjach i zdolnych do wytwarzania bardziej nośnego dźwięku. W tym samym czasie rozwijały się szkoły skrzypcowe, repertuar koncertowy oraz sposób prowadzenia smyczka.
Skrzypce klasyczne i elektryczne
Współczesne skrzypce klasyczne zachowały podstawowy układ wypracowany przed wiekami. Mają pudło rezonansowe z płytą wierzchnią, płytą spodnią i boczkami, szyjkę z podstrunnicą, cztery struny, podstawek, strunociąg oraz otwory rezonansowe. Płyta wierzchnia jest zwykle wykonywana ze świerku, a płyta spodnia i boczki z klonu. Kształt korpusu nie jest wyłącznie ozdobą, ponieważ wpływa na wygodę gry i pracę akustyczną instrumentu.
Skrzypce elektryczne są późniejszą adaptacją, przeznaczoną przede wszystkim do występów wymagających nagłośnienia i przetwarzania sygnału. W zależności od modelu mogą mieć bardzo ograniczone pudło rezonansowe albo nie mieć go wcale. Drgania rejestrują przetworniki, a sygnał trafia do wzmacniacza lub systemu efektów.
Najważniejsze różnice między tymi rozwiązaniami wynikają z ich zastosowania:
- Klasyczne skrzypce wykorzystują pudło rezonansowe z drewna do naturalnego wzmacniania drgań strun.
- Skrzypce elektryczne korzystają z przetworników, dlatego mogą działać z bardzo małym pudłem albo bez niego.
- Instrument akustyczny jest budowany głównie z tradycyjnych gatunków drewna, natomiast w elektrycznym spotyka się także metal, tworzywa sztuczne i kompozyty.
- Dźwięk skrzypiec elektrycznych można kształtować za pomocą wzmacniaczy, efektów i urządzeń miksujących.
Dzięki temu skrzypce zachowały miejsce w orkiestrze i muzyce kameralnej, ale pojawiły się także w rocku, jazzie, muzyce popularnej, filmowej i elektronicznej. Zmiana technologiczna nie usunęła tradycyjnego modelu, tylko rozszerzyła zakres jego zastosowań.
Dlaczego skrzypce przetrwały próbę czasu?
Historia skrzypiec pokazuje, że trwałość instrumentu nie wynika z niezmienności. Ich podstawowy układ pozostał rozpoznawalny od kilku stuleci, ale szyjka, podstrunnica, struny, belka basowa i sposób wzmacniania konstrukcji zmieniały się wraz z muzyką. Skrzypce potrafiły dostosować się do kameralnego repertuaru baroku, wielkich sal koncertowych XIX wieku i współczesnego nagłośnienia.
To połączenie stabilnego fundamentu z gotowością do modyfikacji wyjaśnia ich obecność w tak wielu kulturach i gatunkach. Skrzypce nadal są narzędziem tradycji, ale też polem eksperymentów lutników i muzyków.
Opracowanie opiera się na opracowaniach encyklopedycznych i historyczno-lutniczych, między innymi na „Encyklopedii muzyki” pod redakcją Andrzeja Chodkowskiego, publikacjach z zakresu instrumentoznawstwa i akustyki oraz materiałach Encyclopædia Britannica.
