Joseph Haydn, nazywany ojcem symfonii i kwartetu smyczkowego, stworzył ogromny dorobek obejmujący muzykę orkiestrową, koncerty, oratoria, msze i dzieła kameralne. Na początek najlepiej poznać symfonie londyńskie, koncerty wiolonczelowe oraz późne oratoria – właśnie w nich szczególnie wyraźnie słychać jego pomysłowość, humor i emocjonalną głębię.
Kim był Joseph Haydn?
Joseph Haydn (1732–1809) był austriackim kompozytorem, najstarszym z trzech klasyków wiedeńskich, obok Wolfganga Amadeusa Mozarta i Ludwiga van Beethovena. Jego muzyka pomogła ukształtować podstawowe formy klasycyzmu, między innymi symfonię, kwartet smyczkowy i klasyczny koncert solowy.
Twórczość Haydna zmieniała się przez wiele dekad. Wczesne utwory wyrastają z późnego baroku i wczesnego klasycyzmu, natomiast dzieła dojrzałe łączą przejrzystą konstrukcję z zaskakującymi zwrotami, rytmicznym dowcipem i wyrazistą charakterystyką tematów. Jego wpływ na Mozarta i Beethovena był bezpośredni, a wiele rozwiązań kojarzonych dziś z muzyką klasyczną Haydn doprowadził do szczególnie klarownej postaci.
Jak poruszać się po dorobku Haydna?
Lista utworów Haydna jest bardzo długa, dlatego pomocny okazuje się katalog Anthony’ego van Hobokena. Skrót Hob. oraz następujące po nim symbole i numery pozwalają rozpoznać gatunek i konkretną kompozycję. Nie jest to numeracja chronologiczna, lecz system uporządkowany według rodzajów dzieł.
| Gatunek | Przykładowe dzieło | Dlaczego warto znać |
|---|---|---|
| Symfonie | Symfonia nr 104 „Londyńska”, Hob. I:104 | Pokazuje dojrzałość Haydna i szczyt jego twórczości orkiestrowej. |
| Koncerty | Koncert wiolonczelowy nr 1 C-dur, Hob. VIIb:1 | Łączy wirtuozowską partię solową z lekkością i przejrzystą formą. |
| Oratoria | „Stworzenie świata”, Hob. XXI:2 | To monumentalne dzieło chóralne o szerokiej palecie brzmień i dużej sile obrazowania. |
| Muzyka kameralna | Kwartety smyczkowe op. 76 | Ukazują, jak Haydn rozwijał dialog między instrumentami i budował napięcie bez udziału orkiestry. |
Wśród symfonii można wyróżnić kilka etapów. Kompozycje z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XVIII wieku pokazują eksperymenty formalne i nastrojowe, natomiast późniejsze symfonie paryskie oraz londyńskie mają większą skalę, bogatszą orkiestrację i bardziej rozbudowaną dramaturgię.
Haydn – najsłynniejsze utwory, od których warto zacząć
Symfonie londyńskie
Najważniejszym punktem wyjścia są tak zwane symfonie londyńskie, czyli dwanaście dzieł napisanych w związku z pobytami Haydna w Londynie. Powstały dla dużych, publicznych koncertów i wyróżniają się pełniejszym brzmieniem oraz silniejszym kontrastem między tematami. To właśnie ten cykl często uznaje się za szczyt rozwoju klasycznej symfonii u Haydna.
Najbardziej rozpoznawalna jest Symfonia nr 104 D-dur „Londyńska”. Jej finał wykorzystuje temat o charakterze tanecznym, kojarzony z angielską melodią ludową. Utwór łączy uroczysty rozmach z typowym dla Haydna poczuciem rytmu i dobrze pokazuje, jak kompozytor potrafił budować efektowną formę bez utraty przejrzystości.
Równie ważna jest Symfonia nr 101 D-dur „Zegarowa”. Nazwa pochodzi od regularnego rytmu w części drugiej, przypominającego tykanie zegara. Ten pomysł nie jest jednak prostym żartem, lecz podstawą spokojnej, precyzyjnie rozwijanej muzyki. Warto sięgnąć także po Symfonię nr 94 „Niespodzianka”, nr 100 „Wojskową” i nr 103 „Z werblem na kotłach”.
Na początek pomocny może być taki wybór:
- Symfonia nr 94 „Niespodzianka” – słynie z nagłego akordu w części wolnej, ale jej znaczenie wykracza poza ten efekt.
- Symfonia nr 100 „Wojskowa” – wykorzystuje instrumenty kojarzone z muzyką wojskową i wyróżnia się energią orkiestry.
- Symfonia nr 101 „Zegarowa” – pokazuje, jak prosty rytmiczny pomysł może organizować całą część utworu.
- Symfonia nr 104 „Londyńska” – stanowi reprezentacyjny przykład późnego stylu symfonicznego Haydna.
Koncerty wiolonczelowe
Koncert wiolonczelowy nr 1 C-dur, Hob. VIIb:1, należy do najważniejszych dzieł Haydna na instrument solowy i orkiestrę. Przez długi czas pozostawał nieznany, a rękopis odnaleziono dopiero w XX wieku. Partia wiolonczeli wymaga swobody technicznej, lecz nie opiera się wyłącznie na popisie. Solista prowadzi dialog z orkiestrą, a kolejne części pokazują zarówno elegancję stylu klasycznego, jak i energię typową dla Haydna.
W repertuarze szczególnie często pojawia się także Koncert wiolonczelowy nr 2 D-dur, Hob. VIIb:2. Jest bardziej śpiewny i efektowny, a jego szerokie frazy pozwalają wyraźnie usłyszeć charakterystyczne połączenie lekkości z emocjonalnym napięciem.
Warto zachować ostrożność przy dziele oznaczanym jako Koncert wiolonczelowy C-dur Hob. VIIb:5. Nie jest ono tym samym co autentyczny pierwszy koncert C-dur, a jego autorstwo przypisuje się dziś Davidowi Popperowi. Do podstawowego poznawania twórczości Haydna najlepiej wybrać więc koncerty Hob. VIIb:1 i VIIb:2.
Oratoria „Stworzenie świata” i „Pory roku”
Późne oratoria stanowią ważną część dorobku Haydna. „Stworzenie świata”, Hob. XXI:2, opowiada o powstaniu świata, wykorzystując chór, partie solowe i orkiestrę. Monumentalne brzmienie łączy się tu z obrazowością muzyki – kompozytor potrafi zasugerować chaos, światło, ruch i porządek za pomocą środków typowych dla klasycyzmu.
„Pory roku”, Hob. XXI:3, mają bardziej świecki i opisowy charakter. Poszczególne części przedstawiają rytm życia na wsi, zmiany pogody, pracę i świętowanie. Oratorium pokazuje, że Haydn potrafił tworzyć muzykę o dużej skali, a jednocześnie zachować prostotę melodii i bezpośredniość scen.
Do ważnych dzieł wokalnych należy również „Stabat Mater”, a także „Siedem ostatnich słów Chrystusa na krzyżu”. To drugie dzieło powstało pierwotnie jako cykl medytacyjnych części orkiestrowych, później doczekało się między innymi wersji chóralnej. W obu kompozycjach słychać bardziej skupioną, poważną stronę języka Haydna.
Muzyka kameralna i koncerty
Choć symfonie i oratoria są najłatwiejszym wejściem w twórczość Haydna, jego znaczenie dla muzyki kameralnej jest równie duże. Kwartety smyczkowe pozwalają obserwować rozmowę między czterema równorzędnymi partiami. Szczególnie dobrym wyborem są kwartety op. 76, w których Haydn łączy wyraziste tematy, humor i dużą dyscyplinę konstrukcji.
Interesujące uzupełnienie stanowią koncert trąbkowy Es-dur oraz koncert fortepianowy D-dur nr 11. Pierwszy wykorzystuje możliwości nowoczesnej w czasach Haydna trąbki chromatycznej, drugi zaś łączy styl klasyczny z energią i ozdobnością partii solowej.
Czym charakteryzuje się styl Haydna?
Jednym z ważnych etapów rozwoju kompozytora był okres Sturm und Drang, czyli „burzy i naporu”, szczególnie widoczny w dziełach z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XVIII wieku. Haydn sięgał wówczas częściej po tonacje molowe, ostre kontrasty dynamiczne, niespokojne rytmy i mniej przewidywalne rozwiązania harmoniczne.
Dobrymi przykładami są Symfonia nr 44 e-moll „Żałobna” oraz Symfonia nr 49 f-moll „La passione”. Ich nastrój jest bardziej napięty i dramatyczny niż w wielu wcześniejszych kompozycjach. Nie oznacza to jeszcze muzyki romantycznej, ale sposób budowania emocji zapowiada późniejsze zainteresowanie gwałtownym kontrastem, tonacjami molowymi i indywidualnym wyrazem.
Haydn nie rezygnował przy tym z humoru. Niespodziewane pauzy, nagłe zmiany kierunku melodii i zabawa oczekiwaniami słuchacza są częścią jego języka. Dzięki temu jego utwory pozostają komunikatywne, nawet gdy ich konstrukcja jest bardzo starannie zaplanowana.
Najlepsza kolejność pierwszych odsłuchów to Symfonia nr 94 lub 101, następnie Symfonia nr 104, Koncert wiolonczelowy nr 1 C-dur oraz „Stworzenie świata”. Taki zestaw pokazuje kolejno humor, dojrzałość symfoniczną, dialog solisty z orkiestrą i późny styl wokalno-instrumentalny. Później można sięgnąć po kwartety smyczkowe, msze i mniej znane symfonie.
Haydnowskie „największe przeboje” są tylko początkiem. Gdy oswoisz się z symfoniami londyńskimi i oratoriami, warto poszerzyć wybór o kwartety oraz dzieła z okresu Sturm und Drang – właśnie tam szczególnie dobrze widać drogę, która doprowadziła klasyczną formę do jej dojrzałego kształtu.
