Opera jako gatunek muzyczny powstała na przełomie XVI i XVII wieku we Włoszech, przede wszystkim we Florencji. Za jej pierwszą realizację uznaje się najczęściej „Dafne” Jacopo Periego, wystawioną około 1597 roku. Jej twórcy chcieli połączyć muzykę, śpiew, poezję i grę sceniczną w formę nawiązującą do antycznego dramatu greckiego.
Kiedy i gdzie powstała opera?
Narodziny opery przypadają na końcówkę XVI wieku, czyli okres przejścia od renesansu do baroku. Miejscem, w którym ukształtowały się podstawy tego gatunku, była Florencja. Nie chodziło jeszcze o budowę konkretnego gmachu teatralnego, lecz o stworzenie nowego rodzaju widowiska muzycznego.
Inspiracją dla pierwszych twórców stała się kultura starożytnej Grecji. Ówcześni artyści i uczeni przypuszczali, że greckie tragedie były wykonywane w sposób łączący słowo, śpiew i muzykę instrumentalną. Próbowali więc odtworzyć ten model, choć nie znali dokładnego brzmienia antycznych przedstawień.
Czym była Camerata Florencka?
Najważniejszym środowiskiem związanym z narodzinami opery była Camerata Florencka – grupa poetów, muzyków i intelektualistów skupionych wokół mecenasa hrabiego Giovanniego de’ Bardi. Jej członkowie dyskutowali o muzyce, teatrze i sztuce antycznej, szukając sposobu na wyraźniejsze przekazywanie tekstu przez muzykę.
Jednym z rezultatów tych poszukiwań stała się monodia akompaniowana. Polegała ona na prowadzeniu pojedynczej, wyraźnej melodii wokalnej przy akompaniamencie instrumentów. W przeciwieństwie do wielogłosowej polifonii pozwalała lepiej zrozumieć słowa i śledzić emocje bohaterów. To rozwiązanie stało się jednym z fundamentów wczesnej opery.
W rozwoju pierwszych dzieł operowych szczególne znaczenie mieli:
- Jacopo Peri – kompozytor „Dafne”, dzieła wystawionego około 1597 roku i uznawanego za pierwszą operę, choć jej muzyka nie zachowała się w całości.
- Claudio Monteverdi – twórca, który rozwinął możliwości nowego gatunku, wzbogacając go o bardziej złożoną dramaturgię, wyraziste partie wokalne i większą rolę orkiestry.
Za pierwszą operę zachowaną w znacznej części uważa się „Eurydykę” Jacopa Periego z 1600 roku. Utwór powstał na uroczystości weselne we Florencji i dobrze pokazuje, że opera początkowo była związana z dworem oraz wyjątkowymi wydarzeniami organizowanymi dla elit.
Jak opera stała się dostępna dla publiczności?
Pierwsze opery wystawiano przede wszystkim w pałacach i na dworach książęcych. Ich przygotowanie wymagało śpiewaków, muzyków, scenografii i rozbudowanej oprawy, dlatego przedstawienia finansowali zamożni mecenasi. Opera była wówczas częścią dworskiego życia kulturalnego, a nie powszechnie dostępną rozrywką.
W XVII wieku gatunek szybko rozwijał się w innych włoskich miastach. Szczególną rolę odegrała Wenecja, gdzie w 1637 roku otwarto Teatro San Cassiano – pierwszy publiczny teatr operowy. Od tego momentu na spektakle mogli przychodzić widzowie spoza dworu, jeśli stać ich było na bilet. Zmiana ta wpłynęła na tematykę przedstawień, organizację pracy artystów i tempo powstawania nowych dzieł.
Opera zaczęła następnie rozprzestrzeniać się po Europie. Z Włoch dotarła między innymi do Francji, Austrii, Niemiec, Anglii i Polski, gdzie z czasem powstały własne sceny, tradycje wykonawcze oraz repertuar.
Najkrócej można więc powiedzieć, że opera narodziła się we Florencji około 1600 roku jako próba odtworzenia antycznego dramatu, a dzięki twórcom takim jak Peri i Monteverdi szybko przekształciła się w samodzielny gatunek muzyczno-teatralny.
